Thích Phước Đạt
Vấn đềđạo đức
được xem như là đồng nhất giữa các bộ phái Phật giáo, dù là trước đây, trong
thời kỳPhật giáo chia làm nhiều bộ phái khoảng 100 năm sau khi Phật nhập
Niết-bàn, hay là hiện nay, giữa Phật giáo Bắc truyền và Phật giáo Nam truyền.
Có thể khẳng định, sống theo năm giới, mười thiện là yêu cầusơ đẳng nhất mà
cũng là căn bản nhất của người con Phật.
Năm giớimọi người đã biết: 1.
Không sát sinh mà lại phóng sinh, tôn trọng sự sống của muôn loài. 2.
Không lấy của không cho mà lại bố thí. 3. Không tà dâm mà sống theo nếp
sốngtrong sáng, chánh hạnh. 4. Không nói dối, lúc nào cũng nói lời chân
thật. 5. Không uống các chất say, lúc nào cũng ăn uốngđiều độ, giữ gìnthân thể khỏe mạnh, trí óc sáng suốttỉnh táo. Có thể xem năm giới, năm quy tắc
sống xứng đáng với con người, với loài người như là loài sinh vật cao cấp của
hành tinh này. Ngay chỉ qua giới thiệuđại khái, chưa đi sâu vào phân tích chi
tiết, chúng ta có thể thấy những quy tắcđạo đứcPhật giáo, nếu được mọi người
chấp hành nghiêm túc, sẽ đem lại cho cá nhân và xã hộihạnh phúc và an lạc,
giảm bớt cho cá nhân và xã hội bao nhiêu khổ đau và tổn thất.
Điểm đáng nói trong năm giới, giới
khôngsát sanh được Đức Phậtthiết lập đầu tiên, có vị trí và vai trò hàng đầu
trong năm giới. Có thể xem giới khôngsát sanh là cơ sở, cội nguồn để xác lập
đạo đức, sự nhân cách con người. Các giới còn lại hình thành và đi vào sự vận
hànhtrong đời sống thực tiễn khi cá nhân người đó phải biết tuân thủ thực thi
giới không sát này. Do đó, nó không chỉ có giá trị nhân văn cao trong thiết chế
của một xã hộian bình mà nó còn là nền tảng, chuẩn bị để chúng ta vươn tới
niềm an lạcxuất thế, cho đến cái tối thiện, cảnh giớihạnh phúc vĩnh hằng là
Niết-bàn.
Một người thực thi giới Khôngsát
sinh, tức là người đó quý trọng sự sống dưới mọi hình thức, dù là đối với súc
vật và cây cối. Đối với đạo Phật, giết hại súc vật một cách không cần thiết,
hủy hoại thảo mộc một cách vô tổ chức là một tội lớn. Cho nên, hành trì giới
này không chỉ tạo ra sự an lành cho chính mình mà còn đem lại sự bình an cho
những người xung quanh, nhất là đảm bảo một môi trường sống hòa bình, trong
lành. Hay nói cách khác, lòng từ được hóa hiện trong mỗi trái tim biết yêu
thương và quý trọng sự sống. Tại đây, sự tham lam, sân hận, si mê, sự băng hoại
đạo đức về trộm cướp, tà dâm, không tôn trọngsự thật, buông thả trong say sưa
sẽ giảm thiểu và đi đến đoạn trừ.
Lòng từ, lòng bi của đạo Phậtmở
rộng, bao trùm tất cả mọi loài hữu tình, lớn hay nhỏ, xa hay gần, thấy được hay
không thấy được: “Ở đây, vị Tỷ-kheo an trú, biến mãn một phương với tâm câu
hữu với từ, cũng vậy với phương thứ hai, cũng vậy với phương thứ ba, cũng vậy
với phương thứ tư. Như vậy, cũng khắp thế giới, trên dưới bề ngang, hết thảy
phương xứ, cùng khắp vô biên giới, vị ấy an trú biến mãn với tâm câu hữu với
từ, quảng đạivô biên, không hận không sân. Với các tâm bi, hỷ, xả, vị Tỷ-kheo
cũng làm như vậy” (Trung bộ III – KinhA Na Luật, 284).
Ý tứ của đoạn văn trên là trong
việc tu tậplòng từ, chúng ta cần làm cho lòng từ trải rộng khắp cả bốn phương
trời, vô lượng, vô biên, không có phân biệt trú xứ và đối tượng. Ở đây, cần nói
rõ là người Phật tử coi trọng sự sống khắp nơi, sự sống dưới mọi dạng, dù là
dạng côn trùng hay là dạng con người. Và ở đây, đạo Phật khác với các tôn giáo
khác, thường xem con người là trung tâm của vũ trụ, và tất cả mọi loài hữu tìnhtồn tại là để cung cấp thịt cho con người. Ở Ấn Độ, với sự ra đời của đạo Phật,
tục lệ giết hàng trăm trâu bò cho các tế đàndần dần được hạn chế và tiến tớixóa bỏ. Thay vào đó, lần đầu tiên trên thế giới, người ta xây dựng các nhà
thương cho súc vật.
Một vấn đề nữa cần chú ý trong
giới sát sinh của đạo Phật là tội sát sinh chỉ được xem là tội, và tạo ra quả
báotương ứng, khi có đủ các điều kiện như sau: 1) Có một loài hữu tình có mặt,
là người hay là súc vật. 2) Người giết biết rằng đó là một loài hữu tình. 3)
Người giết có dụng ý giết. 4) Hành động giết, bằng phương tiệnthích hợp. 5)
Hành động giết thật sự xảy ra, và một loài hữu tình đã bị giết, đã bỏ mạng.
Nếu vắng một trong năm điều kiện
trên, thì dù cho có một loài hữu tình bị bỏ mạng, nhưng đó chỉ là một sự cố,
không đem lại quả báo xấu gì cho người ngộ sát.
Mục 4 ghi: Hành động giết bằng
phương tiệnthích hợp. Đạo Phậtphân biệt có tất cả 6 phương pháp và phương
tiện giết: 1) Giết bằng chính bàn tay mình. 2) Ra lệnh cho người khác giết. 3)
Giết bằng súng, ném đá, đánh gậy v.v… 4) Giết bằng chôn sống. 5) Giết bằng ma
thuật. 6) Giết bằng bùa chú.
Dù là giết bằng phương pháp hay
phương tiện khác nhau, nếu năm điều kiện của tội cố sát có đầy đủ, thì đó là
phạm giới sát, và kẻ phạm tộinhất định bị quả báo xấu hoặc trong đờihiện tại
hoặc là trong một đời sau.
Kẻ phạm tội sát thường bị lương
tâmcắn rứtlâu dài, sau khi mệnh chung sẽ phải đọa vào các cõi ác, và nếu được
sanh lại làm người thì thường bị tàn tật bẩm sinh, xấu xí, không ai ưa, nhát
gan, không bạn bè, hay bệnh tật, có địa vịxã hộithấp hèn, buồn chánảo não.
Khi phân tích một hành viđạo đức
hay là phi đạo đức, như trong trường hợp tội sát sinh, đạo Phật thường phân
tích cụ thểhành tướng của tội: những điều kiện xảy ra tội, phương tiện và
phương phápphạm tội, nguyên nhânnội tâm dẫn đến phạm tội (trong trường hợp
tội sát sinh là lòng sân giận, và thiếu lòng từ), cuối cùng kết quả, hay là quả
báo xấu của tội áctrong đời này và đời sau.
Để triệt bỏ đến tận gốc khả năng
phát sinh tội sát, đạo Phật còn chỉ bày cho chúng ta những phương pháptâm lý
rất hữu hiệu để khắc phục, hạn chếtiến tớixóa bỏ hẳn tâm sân và tu tậplòng
từ, lòng bi đối với mọi người, mọi chúng sanh. Phật tử được khuyến khích đọc và
nghĩ nhớ các đoạn kinh Phật nói về lòng từ, những điều tốt lành đến với ai có
tu tậplòng từ, có tâm từ. Đây cũng là một trong nhiều phương pháp đoạn trừ
lòng sân giận. Phật dạy: “Này các Tỷ-kheo, khi lòng từ đưa đến tâm giải
thoát được tu tập, phát triển, hành trì nhiều, trở thành như cỗ xe, như nền
móng, được an trú, củng cố và hành trìđúng đắn thì có 11 điều lợi”. 11
điều lợi ấy là gì? 1) Ngủ yên giấc. 2) Ngủ dậy an lành. 3) Ngủ không mộng mị.
4) Mọi ngườithân thiết với mình. 5) Mọi loài hữu tình đều thân thiết với mình.
6) Được chư Thiênche chở. 7) Lửa, thuốc độc và vũ khí không hại được mình. 8)
Tư tưởng dễ tập trung. 9) Phong độ bình thản. 10) Chết tỉnh táo. 11) Nếu không
tiến cao hơn nữa, thì ít nhất cũng tái sinh lên cõi trờiPhạm thiên.
Do đó, nếu không đoạn trừ được
lòng sân, thì chúng ta không thể hưởng được 11 điều lợi ích, như Phật đã nói.
Phật tử hãy ghi lòng tạc dạ các câu kệ sau đây trong kinhPháp cú: “Nó mắng
tôi, đánh tôi/Nó thắng tôi, cướp tôi/Ai ôm hiềm hận ấy/Hận thù không thể
nguôi”(kệ 3). “Nó mắng tôi, đánh tôi/Nó thắng tôi, cướp tôi/Không ôm hiềm hận
ấy/Hận thù khắc tự nguôi” (kệ 4).“Với hận diệt hận thù/Đời này không có
được/Không hận diệt hận thù/Là định luật ngàn thu”(kệ 5). “Lấy lòng từ thắng
sân giận/Lấy bố thí thắng gian tham/Lấy thiện thắng không thiện/Lấy chân thắng
hư ngụy”(kệ 223)…
Phật còn chỉ bày cho chúng ta năm
phương phápcụ thể để đoạn trừ lòng sân giận, nảy sinh nơi chúng ta, mỗi khi
gặp người phiền hàchúng ta, não hạichúng ta. “Này các Tỷ-kheo, có năm
phương pháp đoạn trừ lòng sân giận, hoàn toàn đoạn trừ lòng sân giận, nảy sinh
ở một tu sĩ. Năm phương pháp đó là gì? 1) Hãy nghĩ tới người nào hại mình, với
lòng từ. 2) Hãy nghĩ tới người ấy với lòng bi. 3) Hãy nghĩ tới người ấy với
niệm xả. 4) Hãy quên người ấy đi, như là không gặp người ấy. 5) Hãy nhớ lời
Phật nói: “Người là chủ nhân của nghiệp, cũng là thừa tự của nghiệp, nghiệp là
thai tạng, nghiệp là quyến thuộc, nghiệp là điểm tựa…” (Trung bộ III – KinhTiểu nghiệp phân biệt).
Đúng như vậy, khi một người đến
làm phiền hà ta, não hại ta… thì đó là nghiệp do chính họ tạo ra và họ rồi phải
chịu quả báo của nghiệp đó. Đáng lẽ, ta không giận họ mà còn phải thông cảm với
họ, với lòng bi và lòng từ. Nếu ta sanh lòng sân giận, thì tức là ta cũng tạo
nghiệp (dù chỉ là nơi ý), và ta cũng phải hứng lấy quả báo của nghiệp đó.
Nói chung lại, khi chúng tathực
thi giới khôngsát sanh là chúng ta đang nuôi dưỡngtâm từ, tức là nuôi dưỡng
tâm vô tham, vô sân, vô si. Điều đó cũng có nghĩa các giới không lấy của không
cho, không tà dâm, không nói sai sự thật, không uống các chất say sẽ tự nhiêngiảm thiểu và đi đến từ bỏ. Đối với mỗi hành vi thiện hay ác, người theo đạo
Phậtgiữ giới đều đi sâu phân tích nguyên nhân của nó, mổ xẻ cặn kẽhành tướng
của nó, dự báo những hậu quả của nó ở đời này và đời sau, và điều quan trọng
hơn là chỉ bày những phương pháp rất cụ thể để đoạn trừ hành vi ác, và bồi
dưỡng, phát triển hành vi thiện. Làm được vậy, chắc chắn, đạo đứcPhật giáo góp
phần dựng xây một cuộc sống an bình, nội tâman tịnh sẽ luôn hiện hữu trong mỗi
người.
Thích Phước Đạt
