Bát Nhã Tâm Kinh Thiền Giải

0
11

BÁT NHÃ TÂM
KINH
THIỀN GIẢI

Tác giả: ĐƯƠNG
ĐẠO
Nhà xuất bản Văn
Hoá Sài Gòn 2010

DẪN NHẬP

 

tanhkhongg2tanhkhongg2Các nhà học giả Tây phương cũng như Đông phương
đều công nhận hệ thống Bát-nhã là cổng chính yếu dẫn vào Đại thừa. Bởi vì không
những kinh điển của hệ thống nghiên cứu về Tánh Không chiếm khối lượng nhiều
nhất trong Đại thừa, mà từ Tánh Không (sunyata) đã lưu xuất ra hầu hết các học
phái
tu chứng của đạo Phật, như Thiền tông, Không Luận tông của Ngài Long Thọ,
Thiên Thai tông và tiềm tàng trong Duy Thức tông, Mật tông, Hoa Nghiêm tông,
Pháp Hoa tông

Kinh Đại
Bát-nhã nói: “Y theo Bát-nhã này, người nào muốn thành Tu Đà Hoàn sẽ đắc
quả
Tu Đà Hoàn, muốn thành A-la-hán sẽ đắc quả A-la-hán, muốn thành Bích Chi
Phật
sẽ thành Bích Chi Phật, muốn thành Bồ-tát sẽ thành Bồ-tát, nhẫn đến muốn
thành Phật sẽ thành Phật”. Tất cả đều nhờ Bát-nhã. Như thế Bát-nhã bao gồm
Đại thừa lẫn Tiểu thừa, tùy theo người sử dụng.

Bộ kinh Đại
Bát-nhã gốm sáu trăm quyển, có 125.000 bài tụng do ngài Huyền Trang dịch. Bộ
này được cô đọng thành Bát- nhã Tâm Kinh gồm 260 chữ, nguyên văn bằng chữ
Sanskrit, được lưu hành rộng rãiTây Tạng, Trung Hoa, Nhật Bản, Triều Tiên,
Việt Nam… Như thế, đủ rõ Bát-nhã Tâm Kinh là cốt tủy của hệ thống Bát-nhã
Không tuệ học, mà chúng ta ai cũng thuộc lòng. Và ai đến với đạo Phật, như một
con đường rộng lớn nhất để giải thoát, chứng thực được thực tại vi diệu nhất là
Niết-bàn Tự Tâm, đều phải, không hoàn toàn thì cũng một phần, đi trên con đường
Bát-nhã vì Bát-nhã được kinh gọi là Mẹ của chư Phật.

Vậy thì Trí Huệ
Bát-nhã là gì? Tâm Kinh được truyền thuyết để hành giả đạt đến cái gì? Trí Huệ
Bát-nhã là trí huệ thấu biết Tánh Không và đưa hành giả đạt đến Tánh Không.
Tánh Không là gì mà đạt đến nó tức là thành tựu được Phật quả, đạt đến mục đích
cuối cùng của Đạo Phật? Có được một ý niệm về Không, một hiểu biết ở trên bình
diện ý thức, dù ý thức được đạo Phật xem là vọng thức, chúng ta mới có thể đi
vào
Bát- nhã Tâm Kinh.

Không có
ba ý nghĩa:

1 — Ý nghĩa
thế đế
. Không là không có tự tánh, rỗng không. Đó là ý nghĩa của Không
trong câu “soi thấy năm uẩn là Không”. Tiếng Phạn là asbhava-sunya,
tức là năm uẩn rỗng không, không có tự tánh.

Để cho dễ hiểu,
chúng ta hãy xem xét sự vật trên bình diện ý thức, nghĩa là những gì ý thức
thể hiểu được. Theo khoa học hiện đại về vật lý hạt nhân, phần tử căn bản tạo
nên vật thể là nguyên tử. Nguyên tử gồm một nhân, xoay quanh nhân là những âm
điện tử. Các electron này thường có tốc độ khoảng nửa tốc độ ảnh sáng. Như thế
cơ cấu của một nguyên tử không tồn tại nguyên dạng trong một phần triệu giây.
Nói theo người xưa là nguyên tử không có tự tánh vì không giữ được cơ cấu của
mình trong một sát-na.

Kim loại vốn
rắn, dưới ảnh hưởng của nhiệt biến thành thể lỏng. Kim loại không duy trì được
tự tánh của nó nên kim loại là không có tự tánh Nói theo lối đạo Phật, tứ đại
(đất nước, gió, lửa) đều có thể bị hủy diệt biến thái bởi nhau và hóa thành lẫn
nhau. Các nguyên tố sanh ra vũ trụ đều không có tự tánh nên là Không.

Một ý nghĩa nữa
ý thức có thể hiểu, Không nghĩa là trống rỗng. Cũng trong nguyên tử khoảng
cách từ nhân ra đến âm điện tử là cực kỳ lớn, đến nỗi khối lượng vật chất (nhân
+ âm điện tử) so với khoảng không ở giữa chúng cũng giống như khối lượng các
ngôi sao so với khoảng không vũ trụ chứa đựng chúng. Nếu bỏ đi khoảng không
trong nguyên tử, thì toàn thể một con người chỉ còn lại phần vật chất đặc nhỏ
hơn hạt cát. Một kính hiển vi điện tử nhìn một bức tường sẽ thấy là trống
không, vì phần vật chất quá ít so với khoảng không chứa chúng. Vật chất mà ta
thấy bằng mắt gần như trống rỗng, đó là một phần ý nghĩa của chữ Không. Không
trong ý nghĩa thế đế là không có tự tánh và trống rỗng, một phần nào khoa học
hiện đại có thể hiểu được.

2 . Ý
nghĩa
thế đế thứ hai
: Không có nghĩa là giả, không thật, như huyễn ảo. Qua
những thí dụ trên, ta thấy rằng sự vật ta nhìn bằng mắt thường thì khác với sự vật
của khoa học. Ta cũng biết rằng con kiến chỉ biết có hai chiều, không biết
chiều cao. Con chó cũng thấy được có hai màu trắng đen. Vào đầu thế kỷ, con
người
ý thức được chiều thứ tư của sự vật là chiều thời gian. Vậy thì, thực tại
tùy theo mỗi loài, tùy theo ý thức hạn hẹp hay mở rộng mà thấy có khác nhau.
Cái ta thấy chỉ là cái của ta. Cái ấy không đúng như thực tại trong tự thể của nó.
Không nhìn đúng sự thật, không nhìn được thực tại như nó hiện là, mà nhìn ra
một cái khác tùy theo ý thức mỗi loài. Cái khác đó đạo Phật gọi là giả hay sâu
xa
hơn, là như huyễn. Duy Thức tông nói mọi pháp đều có theo “thức”. Nghĩa là
mọi vật đều theo “thức phần” của ta mà hiện ra với ta, cái hiện ra đó tùy theo
thức, nên mọi cái hiện ra đều do thức. Vì theo thức riêng của mỗi loài chúng ta
nên không thật, là giả, như huyễn.

3. Ý
nghĩa
chân đế
. “Không” là thực tại, không sanh, không diệt, không dơ sạch,
không tăng giảm, như Tâm Kinh tuyên thuyết. Thực tại đó siêu việt khỏi mọi ngôn
ngữ
, mọi ý niệm hoặc có hoặc không, ngoài mọi hình tướng nên dùng chữ “Không”
để diễn tả nhưmột sự phủ định tất cả và vượt lên tất cả. Thực tại đó, trong
Thiền tông được biểu thị bằng một vòng tròn trống không hàm chứa tất cả mọi sự,
đó là thực tại tròn đầy gọi là Chân Không Diệu Hữu.

Lấy một ví dụ có
ý nghĩa triết học, người xưa thường dùng là sóng và nước. “Không” ở đây là bản
thể
, đối với “sắc” là hiện tượng. Tâm Kinh nói sắc tức là Không, có nghĩa là
hiện tượng sanh diệtbản thể chân thường. Như sóng sanh diệtbản thể
nước, là biển cả chân thường. Bản thể của sóng là nước như bản thể của hình sắc
vật chấtChân Không.

Như thế, trăm
ngàn sóng đều đồng nhau trong bản chất là biển cả, cũng như trăm ngàn hình sắc
đều cùng một bản chấtChân Không bất diệt. Trăm ngàn thứ đồ vật bằng vàng đều
bản thể là vàng. Chúng ta không thấy được vạn vật cùng một thể tánh (thể
tánh
này siêu việt lên ý thức, ngoài mọi lý luận về có và không) vì chúng ta bị
trói buộc trong ý thức nông cạn của mình. Muốn thấy được Tánh Không đó phải từ
ý
thức đi vào Trí Bát-nhã. Đó là quá trình tu chứng của đạo Phật.

Một cách cụ
thể
, khi có người hỏi hành giả tu Bát-nhã, cái bàn là gì? Hành giả đó sẽ trả
lời
cái bàn là Không. Và không những cái bàn, mà cỏ cây, hoa lá, núi sông, phàm
thánh
trời người, tất cả đều là Không, đều đồng một thể Chân Không. Điều đó
cũng giống như tất cả mọi bóng sắc trong một tấm gương rộng lớn đến vô hạn, tuy
sắc có vô số nhưng đồng một bản thể là gương. Tâm Kinh nói Không tức thị Sắc
nghĩa là gương và bóng là một. Không có bóng nào ở ngoài gương và không có bóng
nào không có bản chất là gương.

Đối với khoa
học hiện đại, khi được hỏi bản thể của vật chất là gì, khoa học sẽ trả lời
những hạt cơ bản. Đối với đạo Phật, vượt quá ý thức để thấy và chứng bằng Trí
Huệ
, bản thể của vật chất còn vi diệu hơn cả những hạt cơ bản và những hạt cơ
bản là một thứ vật chất nhỏ. Những hạt cơ bản không vi tế bằng khoảng không ở
trong nguyên tử đó, mà theo kinh Lăng Nghiêm khoảng trống không vũ trụ còn được
sanh ra bởi và ở trong Như Lai Tạng tức là trong Chân Không, thì cái thể tánh
Không đó hoàn toàn không thể nghĩ bàn.

Kinh Duy-ma-cật
phẩm Đệ Tử có nói: Pháp đồng pháp tánh”. Mọi pháp cùng đồng một Pháp tánh.
Pháp tánh ấy là Không. Không là Pháp tánh, là bản thể của tất cả mọi vật. Ngài
Hiền Thủ, tổ Hoa Nghiêm tông, giảng Sư Tử Chương: Con sư tử bằng vàng, nên tất
cả mọi sợi lông trên thân đểu bằng vàng. Cũng thế mọi hình tướng vật chất ta
thấy được đều cùng một thể tánh, thể tánh đó là Không.

Không đó, kinh
Lăng Nghiêm
gọi là Không Như Lai Tạng. Hoa Nghiêm gọi là Pháp giới Tánh, Pháp
Thân
. Kinh Viên Giác gọi là Viên Giác, cái biết thường hằng viên mãn. Kinh Lăng
Già
gọi là Viên thành thật Trí hay Đại viên cảnh Trí.

Ngài Padmasambhava,
vị khai sáng Phật giáo Tây Tạng trong cuốn Đại Giải Thoát, diễn tả cái Không đó
Nhất Tâm như sau: “Tâm thì không chỗ trụ, không dơ nhiễm, không sinh ra
bởi vật gì, là Chân Không, chiếu soi, trống lặng, không phân hai, trong suốt,
không thời gian, không trộn lẫn, không bị ngăn ngại, không màu sắc, không hình
tướng
để có thể nắm bắt, nhưng là nhất thể của vạn pháp, lại cũng không sinh ra
bởi vạn pháp. Một vị bình đẳng siêu lên mọi phân biệt.”

Lục Tổ Huệ Năng
gọi là Tự Tánh: “Nơi con người, thân xác là thành, mắt tai mũi lưỡi là
cửa, ngoài có năm giác quan là năm cửa, trong có cửa ý, tâm là đất, Tánh là
Vua. Trên đất tâm này, có Giác Tánh Như Lai, phóng ra ánh sáng lớn, ngoài soi
sáu cửa thanh tịnh, trong phá sáu nẻo luân hồi, Tự Tánh chiếu bên trong ba độc
tham sân si diệt trừ, địa ngụctội lỗi tiêu sạch. Trong ngoài sáng suốt
chính là Tịnh Độ.”

Thiền tông gọi
Tánh Không này là Tâm, Chân Tâm, Phật Tánh, Tâm Không, Tâm ẤnMật tông gọi
Kim Cương giới, thế giới bản thể, đối lại với Thai Tạng giớithế giới
hiện tượng.

Ở trên là
ba ý nghĩa của Tánh Không. Ba ý nghĩa đó có thể gọi là ba phương diện của cùng
một thực tại. Ba phương diện này được Ngài Long Thọ nói trong Trung Luận:

“Các
pháp nhân duyên sanh.
Tôi nói
chính là Không.
Đó gọi là
giả danh.
Cũng là nghĩa
Trung
Đạo. ”

Nói theo
ngài Thiên Thai Trí Giả, đó là ba phương diện Không, Giả, Trung của thực tại.
Đối với ba phương diện ấy của thực tại Không, đạo Phật có ba pháp tu quyết định
được giảng trong những kinh điển như Lăng Nghiêm và Viên Giác để đưa hành giả
tương ưng với Thực Tại. Đó là Samatha, Chỉ hay Định để tương ưng với Không.
Vipasyana, Quán hay Huệ để tương ưng với Giả. Dhyana hay Thiền, hay Chỉ Quán
song tu để tương ưng với Chân Không Trung Đạo đệ nhất nghĩa đế. Đứng trong
Triết học Đông phương, chia thực tại làm ba phương diện Thể, Tướng, Dụng thì
Không là:

Thể: Không là Chân
Không
Trung Đạo đệ nhất nghĩa đế, ly tứ cú (vượt ra ngoài bốn ý niệm: có,
không, vừa có vừa không, không có không không), tuyệt bách phi (vượt ra ngoài
một trăm cái ‘chẳng phải là’).

Tướng :
Không là trống rỗng, không tự tánh.
Dụng : Không
không thật có, như huyễn.

Tóm lại dầu gọi
bằng tên gì, chúng ta cũng có một kết luận: Có một thể tánh chân thường, không
sanh không diệt, không tăng không giảm, ngoài mọi ý niệm có không. Thể tánh đó là
bản thể của mọi pháp và cũng là thể tánh của chúng ta. Nó là Phật tánh của
chúng ta, cái vốn có từ xưa đến giờ ở nơi mỗi chúng ta. Chúng ta chỉ thoát khỏi
khổ đau, ràng buộc, trôi lăn trong sanh tử luân hồi, ngày nào chúng ta là Nó.
Còn là một làn sóng, còn bị trói chặt trong thân ngũ ấm, chừng đó còn bị đau
khổ
, trôi lăn. Khi nào làn sóng là một với đại dương không sanh không diệt,
thường, lạc, chân, tịnh, vấn đề đau khổluân hồi sẽ chấm dứt. Thể tánh đó là
lời hứa vĩnh cửu cho mọi con người chúng ta, những sinh vật khát khao vĩnh cửu
chân thường, vì tất cả chúng ta đều sanh ra để chết. Nếu khôngthể tánh Chân
Không
đó, sẽ không có đạo Phật, vì chẳng còn lời giải cho khổ đau, sanh tử
luân hồi, không còn nụ cười an nhiên của Đức Phật, không có sự tự chứng và giúp
người khác chứng, không có một Đức Phật nào và một vị Bồ-tát nào.

Tánh Không đó
lời hứa vĩnh cửu cho mọi con người khát khao vĩnh cửu, thường, lạc, chân,
tịnh, mà chính Đức Thích-ca đã hứa với mỗi một chúng ta, khi trao y bát cho
Ngài Ca-diếp làm vị Tổ đầu tiên của đạo Phật: “Ta có Chánh pháp Nhãn
Tạng
Niết- bàn Diệu Tâm, thực tướng vô tướng, nay phó chúc cho ông.”

Tánh Không đó,
không phải do giảng thuyếtđạt được, không do bàn luậnđạt được không do
học tập mà đạt được. Với đạo Phật, nghe (Văn) tư duy (Tư) chỉ để đi đến thực hành
(Tu). Tánh Không đó chỉ đạt được do tu tập, do huân tập một cái nhìn khác với
cái nhìn của giác quan thường nghiệm, luyện tập một lối suy nghĩ khác với ý
thức
thường nghiệm để chuyển thức thành Trí. Chuyển thức thành Trí là công phu
tu hành của mọi môn phái đạo Phật. Con đường của Giác ngộđạo Phật, chỉ có
qua sự tu tập. Không có công phu tu tập chúng ta sẽ không tiến được một bước quyết
định
nào trên con đường đó, không leo lên được một nấc thang nào trong năm mươi
bốn địa vị dẫn đến quả vị Giác Ngộ. Bởi thế, khi diễn giải, chúng tôi chú trọng
nhiều hơn về mặt thực hành…. « …

(Trích Bát Nhã Tâm Kinh – Thiền giải – Phần
Dẫn Nhập)